Opracowywane szczepionki przeciw COVID-19

Podsumowanie

Badania nad szczepionką przeciw COVID-19 rozpoczęły się, jak tylko opublikowano sekwencję genetyczną koronawirusa SARS-CoV-2 (11.01.2020 r.). Humanitarne i gospodarcze skutki pandemii COVID-19 były dla badaczy wielką motywacją do pracy, dzięki czemu pierwsze prototypy szczepionek, były gotowe do rozpoczęcia badań klinicznych na ludziach już w połowie marca 2020 roku.
Naukowcy stosowali różne podejścia, aby zmaksymalizować szanse na szybkie opracowanie bezpiecznej i skutecznej szczepionki przeciw COVID-19. Dobrze ugruntowane, jak klasyczne szczepionki, które wykorzystują białka do wywołania odpowiedzi immunologicznej (np. szczepionki podjednostkowe), oraz bardziej nowatorskie, jak szczepionki mRNA lub szczepionki wektorowe. W szczepionkach mRNA lub wektorowych nie podajemy gotowego antygenu, a dokładny przepis na jego przygotowanie w postaci mRNA kodującego informację o białku pełniącym funkcję antygenu lub innego wirusa (wektora), do którego wbudowany jest gen tego białka.

Białkiem, które pełni funkcję antygenu w szczepionkach przeciw COVID-19 jest białko S (kolca) SARS-CoV-2.

Opracowanie nowej szczepionki to długi i złożony proces. Każdy preparat szczepionkowy musi pomyślnie przejść kolejne etapy badań w laboratorium, badań przedklinicznych na zwierzętach oraz badań klinicznych na ludziach.

Opracowanie szczepionki przeciw COVID-19 ma kluczowe znaczenie dla powstrzymania obecnej pandemii. Szczepionka powinna stymulować skuteczną odpowiedź przeciwciał (tzw. humoralną) oraz ze strony limfocytów T (tzw. komórkową).

Jakie rodzaje szczepionek przeciw COVID-19 są opracowywane?

W poszukiwaniu szczepionek przeciw COVID-19 stosowane są technologie dobrze znane i od lat stosowane na rynku, jak szczepionki podjednostkowe z adiuwantami, preparaty zawierające osłabionego wirusa, szczepionki z cząstkami wirusopodobnymi oraz nowe wcześniej niestosowane jeszcze u ludzi na szerszą skalę lub stosowane w ograniczonym zakresie, tj. szczepionki zawierające mRNA koronawirusa SARS-CoV-2 oraz szczepionki wektorowe.

Najbardziej zaawansowane prace dotyczą 3 rodzajów preparatów szczepionkowych:

  • szczepionek mRNA
  • szczepionek wektorowych
  • szczepionek białkowych rekombinowanych z adiuwantem

 

Szczepionki mRNA zawierają informacyjny kwas rybonukleinow (mRNA) kodujący białko S (kolca) wirusa SARS-CoV-2. Kwas ten zamknięty jest w kapsułce z nanocząsteczek lipidowych. Kapsułka pełni funkcję ochronną zabezpieczając mRNA przed degradacją oraz funkcję transportową pomagając mu dostać się do komórki. Na podstawie informacji z mRNA w komórce gospodarza syntetyzowane jest białko S (kolca) SARS-CoV-2, które będąc silnym antygenem pobudza odpowiedź odpornościową w postaci przeciwciał neutralizujących (odpowiedź humoralna) i stymuluje wytwarzanie limfocytów T (odpowiedź komórkowa).

Dopuszczone do obrotu:

  • szczepionka mRNA firm Pfizer i BioNTech (dopuszczona do obrotu m.in. w Wielkiej Brytanii,  Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej),
  • szczepionka mRNA firmy Moderna (dopuszczona do obrotu m.in. w Wielkiej Brytanii,  Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej)

Zaawansowane badania dotyczą:

  • szczepionki mRNA firmy CurVac

 

Szczepionki wektorowe składają się z niezdolnego do replikacji wirusa (np. adenowirusa zwierzęcego), do którego wbudowany jest gen kodujący informację genetyczną o syntezie białka S (kolca) SARS-CoV-2. Dzięki temu syntetyzowane jest białko S, które jako antygen pobudza odpowiedź odpornościową w postaci przeciwciał neutralizujących i odpowiedź komórkową. Adenowirus w szczepionce pełni funkcję wektora, który jest małą fabryką, która „produkuje” antygen szczepionkowy. Wektor jest bezpieczny, został tak dobrany, że nie namnaża się w organizmie człowieka, nie wykazuje również właściwości zakaźnych.

Dopuszczona do obrotu:

  • szczepionka wektorowa Astra Zeneca opracowana we współpracy z Uniwersytetem Oksfordzkim

Zaawansowane badania dotyczą:

  • szczepionki wektorowej firmy Johnson&Johnson.

 

Szczepionki białkowe, rekombinowane zawierają oczyszczone białko S (kolca) SARS-CoV-2 lub fragment białka. W celu wzbudzenia silnej odpowiedzi odpornościowej do szczepionki dodawany jest często adiuwant.

Zaawansowane badania dotyczą:

  • szczepionki Novavax
  • szczepionki z adiuwantem firmy Sanofi-GSK.

Gdzie można znaleźć aktualne informacje na temat postępów prac nad szczepionką przeciw COVID-19?

Prace nad opracowaniem szczepionki przeciw COVID-19 rozpoczęto od razu po zsekwencjonowaniu nowego koronawirusa SARS-CoV-2, w styczniu 2020. W marcu 2020 roku rozpoczęto badanie pierwszych potencjalnych preparatów szczepionkowych na modelach zwierzęcych.

Aktualne informacje na temat postępów prac nad szczepionką przeciw COVID-19 udostępnia:

Baza danych WHO o opracowywanych szczepionkach przeciw COVID-19 zawiera szczegółowe informacje o kandydatach na szczepionki COVID-19, w tym:
• tabele z charakterystyką kandydatów na szczepionki COVID-19, będących w fazie badań klinicznych jak i przedklinicznych,
• analizę i wizualizację wybranych rodzajów opracowywanych szczepionek przeciw COVID-19,
• postęp prac dla każdego z produktów szczepionkowych ocenianych w badaniach nieklinicznych i klinicznych,
• odnośniki do opublikowanych raportów dotyczących bezpieczeństwa, immunogenności i skuteczności opracowywanych preparatów,
• najważniejsze informacje o każdym badanym preparacie szczepionkowym,
• możliwość wyszukania szczepionek przeciw COVID-19 według określonych kryteriów, tj. liczba dawek, odstępy, droga podania, etap badania.

W trakcie badań są różne rodzaje preparatów, od dobrze znanych i od lat stosowanych na rynku, jak białkowe szczepionki rekombinowane z adiuwantem, atenuowane zawierające osłabionego wirusa, preparaty z cząstkami wirusopodobnymi, czy też nowe wcześniej niestosowane jeszcze u ludzi na szerszą skalę lub stosowane w ograniczonym zakresie, tj. preparaty mRNA lub wektorowe.

Na świecie wciąż trwają prace nad ponad 200 potencjalnymi preparatami szczepionkowymi przeciw COVID-19.

Ile czasu potrzebujemy na opracowanie nowej szczepionki przeciw COVID-19?

Czas wymagany do opracowania nowej szczepionki przeciw COVID-19 jest trudny do przewidzenia. Szczepionka jako produkt leczniczy musi przejść określone fazy badań przedklinicznych i klinicznych, a następnie zostać zarejestrowana w procesie kontroli zwanym dopuszczeniem do obrotu.

Proces opracowania nowej szczepionki zależy od wielu czynników, ale trwa średnio ok. 10 a nawet więcej lat.

Składają się na niego:

  • badania laboratoryjne
  • testy przedkliniczne na modelach zwierzęcych (śr. 1-1,5 lat)
  • I faza badań klinicznych (śr. 1-2 lata)
  • II faza badań klinicznych (2 lata lub więcej)
  • III faza badań klinicznych (śr. 3-4 lata)
  • przygotowywanie infrastruktury do produkcji szczepionki (fabryki, linie produkcyjne) (śr. 3 lata)
  • proces dopuszczenia do obrotu (rejestracja) (min. 210 dni)

W przypadku szczepionki pandemicznej przeciw COVID-19 czas jej opracowania jest skrócony. W normalnych warunkach kolejne etapy badań przedklinicznych i klinicznych następują po sobie. W procesie opracowania szczepionki przeciw COVID-19 cały proces może być przyspieszony, ponieważ wiele etapów badań prowadzonych jest równolegle lub się zazębia. Zainwestowano ogromne środki finansowe w prace dotyczące opracowania szczepionek przeciw COVID-19. W przypadku najbardziej obiecujących potencjalnych preparatów szczepionkowych przygotowywana jest infrastruktura wymagana do ich produkcji na wielką skalę (fabryki, linie produkcyjne dostosowane do produkcji szczepionki). Dzięki temu w przypadku dopuszczenia szczepionki do obrotu, dana szczepionka będzie mogła być udostępniona szybciej.

Podobnie możliwy jest szybszy proces formalnej oceny samej szczepionki, tzw. dopuszczenia nowego produktu leczniczego do obrotu. Instytucją odpowiedzialną za ten proces w Unii Europejskiej jest Europejska Agencja Leków (EMA). Na podstawie oceny sytuacji związanej z postępem prac dotyczących opracowywanych szczepionek EMA szacuje, że nowa szczepionka przeciw COVID-19 może być gotowa do wprowadzenia na rynek nie wcześniej niż na początku 2021 rok.

EMA może w procesie dopuszczenia do obrotu nowej szczepionki przeciw COVID-19 wykorzystać tzw. szybką ścieżkę oceny. Taka procedura możliwa jest w sytuacji oceny produktów ważnych w walce z zagrożeniami zdrowia publicznego. W takiej sytuacji prowadzona jest procedura etapowa, która wyjątkowo pozwala na rozpoczęcie oceny przez ekspertów EMA, jeszcze podczas prowadzonych badań klinicznych. Dzięki temu, kiedy opracowanie nowego produktu jest na tyle zaawansowane, że firma składa wniosek o wydanie pozwolenia na dopuszczenie do obrotu, formalna procedura oceny jakości, bezpieczeństwa i skuteczności szczepionki może odbyć się już w stosunkowo krótkim czasie, ponieważ oceniający eksperci prowadzili ocenę na wcześniejszych etapach. Poszczególne cykle oceny trwają około 2 tygodni, w zależności od obszerności przedstawianej dokumentacji z wynikami badań. Takie działania pozwalają na maksymalne skrócenie procesu oceny w porównaniu do procesu, który w normalnych warunkach trwa min. 210 dni.

Europejska Agencja Leków szacuje, że nowa szczepionka przeciw COVID-19 może być gotowa do wprowadzenia na rynek nie wcześniej niż na początku 2021 rok.

Jak wygląda przyspieszony proces rejestracji szczepionek przeciw COVID-19 w Europie?

Szczepionki przeciw COVID-19 jako nowe produkty lecznicze na rynku, przed ich wprowadzeniem na rynek muszą zostać dopuszczone do obrotu przez Europejską Agencję Leków.

W przypadku COVID-19 Europejska Agencja Leków wprowadziła procedury przyspieszonego przeglądu wyników badań klinicznych oraz dotyczących jakości, aby szybko przeprowadzić oceny wniosków przy jednoczesnym zapewnieniu solidnych opinii naukowych oraz wymagań dotyczycących jakości, bezpieczeństwa i skuteczności, tak samo rygorystycznych, jak w przypadku wszystkich produktów leczniczych. Utworzono specjalną grupę ds. pandemii COVID-19, która zapewnia doradztwo naukowe w zakresie badań klinicznych i opracowania produktów oraz przegląd etapowy pojawiających się dowodów wynikających z procesu wytwarzania szczepionki oraz badań klinicznych, w celu przyspieszenia oceny szczepionki, która jest w najbardziej zaawansowanym etapie badań klinicznych.

Zazwyczaj wszystkie dane dotyczące jakości, bezpieczeństwa i skuteczności szczepionki oraz wszystkie wymagane dokumenty należy przedłożyć na początku oceny w formalnym wniosku o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu. W przypadku przeglądu etapowego dane są poddane ocenie i przeglądowi, jak tylko stają się dostępne w ramach trwających badań, jeszcze przed złożeniem formalnego wniosku. Znacznie skraca to normalny czas oceny, ponieważ większość danych podlega szybkiemu przeglądowi, przy jednoczesnym zachowaniu zasad jakości, bezpieczeństwa i skuteczności. Zazwyczaj po skompletowaniu pakietu danych producent składa formalny wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu.

Przykładowo cały proces oceny i rejestracji nowej szczepionki w Europejskiej Agencji Leków w normalnych warunkach trwa min. 210 dni. W przypadku przyspieszonej ścieżki może być skrócony do kilku tygodni.

Dotychczas Europejska Agencja Leków rozpoczęła wstępną etapową procedurę oceny 3 szczepionek przeciw COVID-19:

Procedura etapowej oceny szczepionek przeciw COVID-19 umożliwia przyspieszenie każdego etapu w procesie dopuszczenia produktu leczniczego do obrotu, przy jednoczesnym zapewnieniu rzetelnych dowodów naukowych dotyczących skuteczności, bezpieczeństwa i jakości.

Wymogi bezpieczeństwa dotyczące szczepionek przeciw COVID-19 są tak samo rygorystyczne jak w przypadku innych szczepionek dostępnych  w Europie i pandemia tego nie zmieni.

Gdzie znajdziemy wiarygodne informacje na temat procedur testowania i rejestracji szczepionek przeciw COVID-19?

Każda nowa szczepionka będąc produktem leczniczym przed wprowadzeniem na rynek musi przejść procedurę rejestracji (dopuszczenia szczepionki do obrotu), polegającą na ocenie i kontroli dostępnych wyników badań jakości, bezpieczeństwa i skuteczności szczepionki. Eksperci zrzeszeni w stałych komitetach naukowych/grupach roboczych instytucji odpowiedzialnych za rejestrację szczepionek oceniają proces jej wytwarzania, wyniki badań jakościowych oraz badań klinicznych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności.

Na świecie działają niezależne instytucje odpowiedzialne za proces rejestracji szczepionek:

Przykładowo w UE cały proces oceny i rejestracji nowej szczepionki w Europejskiej Agencji Leków w normalnych warunkach trwa min. 210 dni. W przypadku szczepionek przeciw COVID-19 możliwe jest wykorzystanie tzw. szybkiej ścieżki oceny. Taka procedura możliwa jest w sytuacji oceny produktów ważnych w walce z zagrożeniami zdrowia publicznego. Prowadzona jest wtedy procedura etapowa, która wyjątkowo pozwala na rozpoczęcie oceny przez ekspertów EMA, jeszcze podczas prowadzonych badań klinicznych. Dzięki temu, kiedy opracowanie nowego produktu jest na tyle zaawansowane, że firma składa wniosek o wydanie pozwolenia na dopuszczenie do obrotu, formalna procedura oceny jakości, bezpieczeństwa i skuteczności szczepionki może odbyć się już w stosunkowo krótkim czasie, ponieważ oceniający eksperci prowadzili ocenę na wcześniejszych etapach. Poszczególne cykle oceny trwają około 2 tygodni, w zależności od obszerności przedstawianej dokumentacji z wynikami badań. Takie działania pozwalają na maksymalne skrócenie procesu oceny w porównaniu do procesu w normalnych warunkach.

Agencja Żywności i Leków (FDA, Food and Drug Administration) jest rządową agencją odpowiedzialną w Stanach Zjednoczonych za proces oceny i dopuszczenie do obrotu (tzw. rejestrację) wszystkich produktów leczniczych, w tym szczepionek. W czerwcu 2020 FDA udostępniła na swojej stronie specjalne wytyczne dla wytwórców na temat zasad dopuszczania do obrotu szczepionek przeciw COVID-19.   

Eksperci instytucji odpowiedzialnych za rejestrację szczepionek podkreślają, że dopuszczenie do obrotu nowej szczepionki przeciw COVID-19 będzie możliwe, kiedy uzyskamy solidne i rzetelne dowody naukowe dotyczące jakości, bezpieczeństwa i skuteczności danego preparatu.

Co wiemy o skuteczności wektorowej szczepionki przeciw COVID-19 firmy Johnson & Johnson?

29.01.2021 roku koncern Johnson & Johnson przekazał informację o wynikach pierwszej okresowej oceny skuteczności wektorowej szczepionki przeciw COVID-19 prowadzonych w ramach badania klinicznego 3 fazy z randomizacją ENSEMBLE. Badanie prowadzone w Argentynie, Brazylii, Chile, Kolumbii, Meksyku, Peru, RPA oraz Stanach Zjednoczonych, objęły 44 325 ochotników, po rozpoznaniu 483 objawowych przypadków COVID-19.

Wśród wszystkich uczestników badania klinicznego ENSEMBLE z różnych regionów geograficznych, w tym osób zakażonych nowymi wariantami wirusa, szczepionka Johnson & Johnson zmniejszała ryzyko zachorowania na COVID-19 o umiarkowanym lub ciężkim przebiegu o 66% (ocena po upływie 28 dni od podania szczepionki). Początek ochrony obserwowano już w 14 dniu po szczepieniu. Skuteczność różniła się w różnych obszarach geograficznych od 72% w Stanach Zjednoczonych, 66% w Ameryce Łacińskiej i 57% w RPA. Skuteczność szczepionki w każdym z tych miejsc oceniono na 85% w zapobieganiu ciężkiemu przebiegowi COVID-19 oraz na 100% w ochronie przed hospitalizacją w przebiegu COVID-19 (ocena po upływie 28 dni od szczepienia).

Szczepionka chroni przed ciężkim przebiegiem choroby niezależnie od regionu geograficznego, wieku i wielu wariantów wirusa SARS-CoV-2, w tym wariantu RPA z linii B.1.351.

Szczepionka Johnson & Johnson wymaga podania 1 dawki.

Szczepionka Johnson & Johnson jest szczepionką wektorową (nazwa robocza Ad.26.COV2.S lub JNJ-78436725). Wykorzystuje niezdolny do replikacji wektor adenowirusa ludzkiego typu 26 z ekspresją glikoproteiny S wirusa SARS-CoV-2. Wcześniej taki sam wektor (technologia AdVac®) wykorzystano w szczepionce przeciw gorączce Ebola (szczepionka Zabdeno dopuszczona do obrotu w EMA w procedurze do stosowania w wyjątkowych okolicznościach w 2020 roku do podawania osobom powyżej 1 roku życia).

Transport i przechowywanie szczepionki wymaga klasycznych warunków łańcucha chłodniczego (temp. 2-8° przez 3 miesiące, przez 2 lata może być przechowywana w temperaturze -20°C).

Szczepionka wektorowa przeciw COVID-19 koncernu Johnson & Johnson jest jednym z preparatów zakupionych przez Komisję Europejską do stosowania w krajach Unii Europejskiej. Po dopuszczeniu do obrotu będzie dostępna również w Polsce (umowa na zakup 16,9 mln dawek szczepionki).

Ostatnia aktualizacja: 12 lutego 2021

Ta strona wykorzystuje pliki cookies. Pozostawiając w ustawieniach przeglądarki włączoną obsługę plików cookies wyrażasz zgodę na ich użycie. Jeśli nie zgadzasz się na wykorzystanie plików cookies, zmień ustawienia swojej przeglądarki. Więcej informacji znajdziesz w polityce prywatności.

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close