Komunikacja z pacjentem

Przygotowanie rodziców do zaszczepienia dziecka polega m.in. na  przekazaniu im rzetelnej informacji o korzyściach i ryzyku związanym ze szczepieniami. Każdy objaw związany ze szczepieniem, nawet niewielka reakcja gorączkowa czy obrzęk i zaczerwienienie w miejscu podania szczepionki, mogą stanowić dla rodziców powód do niepokoju i obaw, których nie można lekceważyć. Przekazanie w przystępny sposób rzeczywistych danych, dotyczących rodzaju i częstości występowania niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP), pozwoli rozwiać lub zmniejszyć obawy rodziców dotyczące NOP, często formułowane na podstawie nieścisłych informacji przekazywanych głównie w Internecie.

Przede wszystkim należy w rozmowie z rodzicami wskazać, że bezpieczeństwu szczepień poświęca się szczególną uwagę, ponieważ stosowane są zwykle u osób zdrowych, zwłaszcza dzieci. Efektem tej szczególnej troski jest to, że szczepienia pozostają jedną z najbezpieczniejszych i najbardziej skutecznych interwencji w zdrowie obywateli. Nie ma jednakże idealnych szczepionek, które byłyby w 100% wolne od ryzyka NOP, tak jak nie ma innych produktów leczniczych całkowicie pozbawionych działań ubocznych.

Odnośnie rodzaju i częstości występowania NOP, istotne będą informacje ogólne o tym, że:

  • najczęstsze są NOP łagodne, w postaci obrzęku, bolesności, zaczerwienienia w miejscu wkłucia lub w postaci objawów ogólnych, takich jak: gorączka, gorsze samopoczucie, osłabienie, które ustępują bez pozostawiania trwałych następstw,
  • rzadko lub bardzo rzadko (mniej niż w 1 przypadku na 10 000 podanych dawek) występują, poważne lub ciężkie NOP, a ryzyko ich wystąpienia zmniejsza lekarskie badanie kwalifikacyjne przed szczepieniem, podczas którego lekarz m.in. zbiera wywiad dotyczący np. alergii u dziecka czy niepożądanych reakcji na poprzednie szczepienia czy leki,
  • po szczepieniu u nastolatków może dojść do omdlenia, ale nie w wyniku NOP tylko w wyniku odruchowego rozszerzenia naczyń krwionośnych w reakcji na ukłucie, zwykle w ciągu pierwszych 5-15 minut po szczepieniu,
  • ogólnie częstość występowania NOP, rejestrowanych w ramach rutynowego nadzoru epidemiologicznego, jest szacowana na poziomie 1 na 10 000 osób zaszczepionych, a więc nieporównanie rzadziej niż powikłania chorób zakaźnych, którym te szczepienia zapobiegają.

Bardzo ważne jest ponadto przekazanie rodzicom informacji, dotyczących:

  • możliwych do przewidzenia działań niepożądanych po konkretnym szczepieniu, które ma być wykonane u dziecka; obowiązek informacyjny nie oznacza bowiem, że w każdym przypadku lekarz ma obowiązek informowania o wszelkich mogących wystąpić komplikacjach, zwłaszcza takich, które zdarzają się niezmiernie rzadko, mając charakter incydentalny (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2010 r. II CSK 117/10).
  • sposobów zapobiegania NOP oraz zasad postępowania w przypadku ich wystąpienia, np. podania leków przeciwgorączkowych w przypadku wystąpienia po szczepieniu gorączki lub reakcji miejscowych powodujących ból, albo w sytuacjach szczególnych, tzn. u dzieci z drgawkami (w tym gorączkowymi) w wywiadzie, zwłaszcza jeśli po podaniu danej szczepionki lub równoczesnym podaniu kilku szczepionek częściej obserwuje się występowanie gorączki,
  • możliwości i potrzeby zgłoszenia się do lekarza w przypadku pojawienia się każdej nietypowej reakcji na szczepienie, w celu umożliwienia udzielenia stosownej pomocy dziecku, a w przypadku podejrzenia lub rozpoznania przez lekarza NOP, zgłoszenia go do nadzoru, zgodnie z ustawą z 5 grudnia 2008 roku zapobieganiu i zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi oraz rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2010 roku w sprawie niepożądanych odczynów poszczepiennych oraz kryteriów ich rozpoznawania.

Ponadto ważne jest wyjaśnienie rodzicom, że  lekarskie badanie kwalifikacyjne dziecka przed szczepieniem, pod kątem wskazań i przeciwwskazań do szczepień zgodnych z aktualną wiedzą medyczną, jest również sposobem zapobiegania NOP, ponieważ  lekarz ocenia przed każdym szczepieniem, czy u dziecka nie występują przeciwwskazania do tego szczepienia  i sytuacje wymagające zachowania szczególnej ostrożności. W przypadku zwiększonego ryzyka NOP poważnego czy ciężkiego, lekarz może też skierować rodziców z dzieckiem do poradni konsultacyjnej ds. szczepień. Zmniejszenie ryzyka NOP uzyskuje się także, wykonując szczepienie zgodnie z rekomendacjami i zasadami realizacji szczepień oraz wskazaniami producenta zawartymi w Charakterystyce Produktu Leczniczego, a osoby uprawnione do przeprowadzania szczepień ochronnych posiadające kwalifikacje do podania szczepionek, w tym pielęgniarki i położne, są zobowiązane do informowania pacjentów o celowości szczepień, korzyściach zdrowotnych stosowanej profilaktyki oraz możliwościach ewentualnego wystąpienia odczynów związanych ze szczepieniem.

Jak przekonać rodzica, który obawia się NOP, do zaszczepienia dziecka?

Podstawą dobrej relacji lekarza z rodzicami dziecka szczepionego czy przygotowywanego do szczepienia jest zawsze rozmowa, podczas której trzeba ustalić źródło niepokoju i obaw rodziców dotyczących szczepienia, a następnie odpowiedzieć na ich wątpliwości i pytania, przedstawiając rzetelne informacje dotyczące:

  • potrzeby uodpornienia dziecka,
  • skuteczności i bezpieczeństwa szczepień,
  • możliwości wystąpienia ewentualnych działań niepożądanych,
  • skutkach ewentualnej rezygnacji ze szczepienia.

Rozmowa na temat korzyści i ryzyka związanego ze szczepieniami stanowi nie tylko dobrą praktykę medyczną, ale także pozwala na realizację obowiązku informacyjnego lekarza, wymaganego obowiązującymi przepisami.

W przypadku, gdy obawy rodziców dotyczą niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP), w rozmowie warto szczególną uwagę poświęcić problematyce bezpieczeństwa szczepień oraz oszacowaniu ryzyka ew. niepożądanych odczynów poszczepiennych w odniesieniu do konkretnego szczepienia u ich dziecka. Pomocne mogą być następujące informacje:

  • Z uwagi na to, że szczepienia stosowane są przede wszystkim u dzieci i w większości przypadków dotyczą osób zdrowych, od szczepionek wymaga się lepszego profilu bezpieczeństwa niż od produktów leczniczych i dlatego są one najlepiej sprawdzanymi preparatami farmaceutycznymi.
  • Stosowane metody kontroli jakości i bezpieczeństwa szczepionek, w tym trzy etapy badań przedrejestracyjnych i badania porejestracyjne oraz prowadzone badania naukowe, dot. szczepionek, są gwarancją dostępności na rynku jedynie szczepionek o potwierdzonej jakości, bezpieczeństwie i skuteczności. Badania te są obowiązkowo przeprowadzane przez wytwórców szczepionek, a następnie ich wyniki są szczegółowo analizowane przez wyznaczone do tego celu instytucje rządowe (Europejską Agencję Leków, Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych). Przed dopuszczeniem na rynek każda seria danej szczepionki poddawana jest szczegółowym badaniom jakościowym, w niezależnym od wytwórcy laboratorium państwowym (w Polsce jest to Zakład Badania Surowic i Szczepionek NIZP-PZH).
  • Wocenie bezpieczeństwa szczepień w okresie porejestracyjnym bardzo ważne znaczenie ma także monitorowanie niepożądanych odczynów poszczepiennych, które jest podstawą oceny odczynowości szczepionek w ich praktycznym zastosowaniu i pozwala na wykrycie bardzo rzadkich reakcji niepożądanych oraz dostarcza wiedzy pomocnej w przygotowaniu innowacyjnych bezpiecznych szczepionek. Niezależną ocenę bezpieczeństwa szczepień na poziomie międzynarodowym prowadzi Światowy Komitet Doradczy ds. Bezpieczeństwa Szczepień (Global Advisory Committee on Vaccine Safety – GACVS).

Warto w rozmowie z rodzicami podkreślić, że na bezpieczeństwo szczepień, a tym samym zmniejszenie lub wyeliminowanie ryzyka NOP, składają  się ponadto:

  • Przechowywanie i transport szczepionek zgodnie z zasadami tzw. łańcucha chłodniczego;
  • Prawidłowe przeprowadzenie szczepienia, polegające na lekarskim badaniu kwalifikacyjnym dziecka przed szczepieniem, pod kątem wskazań i przeciwwskazań do szczepień zgodnych z aktualną wiedzą medyczną, lekarz bowiem ocenia przed każdym szczepieniem, czy u pacjenta nie występują przeciwwskazania i sytuacje wymagające zachowania szczególnej ostrożności, zastosowania w odpowiednim czasie leków przeciwgorączkowych;
  • Wykonanie szczepienia zgodnie z ogólnymi zasadami realizacji szczepień oraz wskazaniami producenta zawartymi w Charakterystyce Produktu Leczniczego.

W oszacowaniu ryzyka wystąpienia NOP istotną informacją jest to, że najczęściej (od 1/10 do 1/100 podanych dawek) występują łagodne odczyny miejscowe, w postaci obrzęku, bolesności, zaczerwienienia w miejscu wkłucia. Rzadziej (od 1/100 do 1/1000 podanych dawek) dochodzi do ogólnych NOP, jak gorączka, gorsze samopoczucie, osłabienie. Objawy te najczęściej ustępują samoistnie po 2-3 dniach, bez powikłań. Zarówno miejscowe jak i ogólne NOP nie są przeciwwskazaniem do dalszej realizacji szczepień. Poważne NOP,  jak np.: trudny do utulenia płacz, bardzo wysoka gorączka (40ºC), czy drgawki (zwykle związane z gorączką) zdarzają się rzadko (od 1/1000 do 1/10 000 podanych dawek)  lub bardzo rzadko (rzadziej niż 1/10 000 podanych dawek), zwykle w pierwszych dwóch dniach po szczepieniu. Gwałtowne reakcje poszczepienne, występujące bardzo rzadko, pojawiają się w ciągu kilku lub kilkunastu minut po szczepieniu, dlatego zaleca się obserwację pacjenta przez 20-30 minut po podaniu szczepionki. W razie jakichkolwiek niepokojących objawów możliwa jest wówczas szybka pomoc lekarza i pielęgniarki. Ponadto, ważna jest dla rodziców informacja, że w razie zaobserwowania u dziecka, szczególnie w pierwszych dniach po szczepieniu, każdej nietypowej reakcji na szczepienie, nie tylko mogą, ale powinni  niezwłocznie zgłosić się do lekarza, który udzieli stosownej porady i pomocy, a ponadto podejmie decyzję o zasadności zgłoszenia danego przypadku do nadzoru jako podejrzenie lub rozpoznanie NOP.

Ogólnie częstość występowania NOP, rejestrowanych w ramach rutynowego nadzoru epidemiologicznego, jest szacowana na poziomie 1 na 10 000 osób zaszczepionych, a więc nieporównanie rzadziej niż powikłania chorób zakaźnych, którym te szczepienia zapobiegają.

 

Informacje przekazane przez lekarza są niezwykle ważne, ponieważ jak wykazały badania, głównym źródłem informacji na temat szczepień, wskazywanym przez rodziców, są lekarze podstawowej opieki zdrowotnej – lekarz rodzinny oraz pediatra (86%).

Lekarz jako najczęstsze oraz najbardziej wiarygodne źródło informacji, jest osobą, która ma największy wpływ na decyzję rodziców o zaszczepieniu dziecka.

Ostatnia aktualizacja: 15 października 2019
Materiały źródłowe
  • Paradowska-Stankiewicz I. Szczepionki pod szczególnym nadzorem. Zgromadzenie Ogólne Polskiej Akademii Nauk. Debata o szczepieniach. 16 czerwca 2016 r. sesja 132. ACADEMIA, Wydanie specjalne  1/2/2016.
  • Kramarz P. 2012 Kompleksowe monitorowanie bezpieczeństwa szczepień.
  • Mrożek-Budzyn D. Wakcynologia praktyczna. Wyd. 2. Bielsko-Biała : Alfa Medica Press; 009:104-114.
  • Wysocki J., Czajka H. Szczepienia w pytaniach i odpowiedziach. Wyd. V. Kraków: HELP MED; 2014:87-102.
  • Rogalska J., Augustynowicz E., Gzyl A., Stefanoff P. Źródła informacji oraz wiedza rodziców na temat szczepień ochronnych w Polsce, Przegląd Epidemiologiczny 2010; 64: 83-90.
  • Jak przekonać niezdecydowanych. Rozmowa Izabeli Filc-Redlińskiej o wakcynologii społecznej z Tomaszem Sobierajskim, socjologiem z Uniwersytetu Warszawskiego. Portal podyplomie.pl.
  • Sobierajski T. 33 czytanki o komunikacji, czyli jak być dobrym lekarzem i nie zwariować, Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2015.
  • Sobierajski T. Medyczni googlersi, czyli o komunikacji z nowym typem pacjenta, cz. 2, Ogólnopolski System Ochrony Zdrowia Czasopismo, 4/2012.
  • Sobierajski T. Postępowanie z agresywnymi rodzicami w izbie przyjęć, Pediatria po Dyplomie, tom 16, nr 1, Medical Tribune Polska, 2012.
  • Sobierajski T. Społeczny kontekst szczepień. Wprowadzenie do wakcynologii społecznej i socjologii szczepień, Wydawnictwo Alfa-Medica, Bielsko-Biała 2017.
  • Sobierajski T. Zasady skutecznej komunikacji lekarza z pacjentem [w:] Szczepienia w praktyce lekarskiej – od sytuacji klinicznej do optymalnej decyzji. Podstawy prawne, skuteczna komunikacja i sytuacje kliniczne, Jacek Mrukowicz (red.), Medycyna Praktyczna, Kraków 2010.
  • Sobierajski T. Zasady skutecznej komunikacji lekarza z pacjentem, Medycyna Praktyczna – Szczepienia, 1/2012, Medycyna Praktyczna, 2012.
  • Sobierajski T., Małecka I., Mrukowicz J., Stryczyńska-Kazubska J. Medycy są z Marsa, a rodzice z… Facebooka, czyli o sztuce komunikacji w sprawie szczepień dzieci, Praktyka Kliniczna, Medycyna Praktyczna Pediatria, Kraków 2013.
  • Sobierajski T., Medyczni googlersi, czyli o komunikacji z nowym typem pacjenta, cz.1, Ogólnopolski System Ochrony Zdrowia Czasopismo, 3/2012.
pokaż więcej
Słowniczek
pokaż więcej
Znalazłeś niezrozumiany termin?
Zaproponuj hasło do słownika.
Loading